آثار و پیامد های خشکسالی اقلیمی بر تأخیر زمانی و تغییر رژیم آبدهی قنوات و چشمه ها (مطالعه موردی: دشت یزد- اردکان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد/ آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه یزد، یزد، ایران،

2 دانشیار/ دانشکده منابع طبیعی دانشگاه یزد، یزد، ایران

3 دانشیار /دانشکده منابع طبیعی دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده

خشکسالی یک حادثه غیر مترقبه طبیعی است که در نواحی خشک و نیمه خشک کشور اثرات بیشتری به جا می‌گذارد، اولین و مهمترین تهدید خشکسالی در منابع آبی ظاهر می‌شود. لذا تحقیق در این زمینه و بررسی و کشف ارتباط بین تأخیرخشکسالی اقلیمی و هیدرولوژی به منظور مدیریت هرچه بهتر و بیشتر منابع آب سطحی و زیرزمینی به منظور کاهش خسارات خشکسالی و یا به عبارت دیگر مدیریت ریسک خشکسالی حائز اهمیت می‌باشد. در این پژوهش ضمن بررسی دوره‌های متوالی خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی با استفاده از دو شاخص خشکسالی SPI و GRI در دشت یزد-اردکان، تأخیر زمانی بین رخداد خشکسالی هواشناسی و به دنبال آن خشکسالی هیدرولوژیک نیز شناسایی شد. برای بررسی خصوصیات خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی از آمار بلند مدت بارندگی (89-1359) ایستگاه‌های باران‌سنجی و آمار آبدهی قنوات دشتی، کوهپایه‌ای، کوهستانی و چشمه‌های مهم موجود در محدوده مورد مطالعه در دهه اخیر (89-1380) استفاده شد. نتایج نشان‌دهنده افزایش شدت و تداوم خشکسالی‌های‌ اقلیمی و هیدرولوژی بویژه در دهه‌ی اخیر می‌باشد به گونه‌ای که تکرار خشکسالی اقلیمی در دهه اخیر نسبت به چهار دهه گذشته، 4 برابر شده است. همچنین نتایج حاکی از  وجود تأخیر زمانی متفاوت بین وقوع خشکسالی اقلیمی و تأثیر آن بر آبدهی قنوات دشتی، کوهپایه‌ای، کوهستانی و چشمه‌ها می‌باشد. بطوری که این تأخیر در قنوات کوهپایه‌ای مورد مطالعه، بسته به شدت خشکسالی و نوع قنات، معمولاً کمتر از 1 سال و در قنوات دشتی در حدود 2 سال می‌باشد. نتایج این تحقیق مدیریت بحران 2 ساله پس از هر دوره خشکسالی را در دشت یزد گوشزد می‌نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Effects and Consequences of Climatic Drought on Time Delay and the Change in Water Discharge of Springs and Qanats (Case study : Yazd –Ardakan Plain)

نویسندگان [English]

  • M Ekrami 1
  • M.R Ekhtesasi 2
  • H Malekinezhad 3
1 MSC., Watershed Management Faculty of Natural Resources, Yazd University, Yazd, Iran
2 Associate prof., Faculty of Natural Resources, Yazd University, Yazd, Iran,
3 Associate prof., Faculty of Natural Resources, Yazd University, Yazd, Iran
چکیده [English]

Drought is a natural event its impacts are more sever in arid and semiarid regions. Water resources are the first area being affected by the drought Therefore it is important to do researches and investigations in this field, and to explore the delay between climatic and hydrologic drought in order to achieve better management on  ground- and surface-water resources and to reduce drought damages or in other words to manage the drought risks. In this study by examining the consecutive periods of climatic and hydrological drought using two drought indices of SPI and GRI in Yazd - Ardakan plain, central Iran, the delay time between climatic and hydrological drought were identified. For studying the characteristics of climatic and hydrological drought, long-term data (1980-2010) is used from rain-gauge stations and from discharge stations for the Qanats in plain, in hillslopes, and mountains as well as recent data for springs in the area (2001-2010). Results showed an increase in drought intensity and persistence of climatic and hydrological drought, particularly in recent decades such that the climatic drought in recent decades occurred in a frequency 4 times of that in the past four decades. The results also indicated the existence of different time delays between the climatic drought and its impact on discharge of plain, hillslopes,  and mountains Qanats and springs. So that the delay in the mountainous Qanats, depending on the severity of the drought and the type of Qanat, usually is less than 1 year. This is less than 2 years for the Qanats in the plain. The results of this study warn about 2-year Crisis Management after each period of drought in Yazd Plain

کلیدواژه‌ها [English]

  • Climatic Drought
  • Hydrologic Drought
  • Plain Qanats
  • Mountainous Qanats
  • Yazd- Ardakan Plain

بهنیافر ا، حبیبی نوخندان م ، دولتی ر (1389) آثار و پیامد‌های خشکسالی بر منابع آب حوضه مرکزی گناباد طی دوره
85-1365-فصل نامه جغرافیای طبیعی سال سوم، شماره 7، بهار 89 : 66-53.

پویا ع (1379) آبنامه یزد، جلد اول (شناخت سرزمین)، چاپ اول، انتشارات آوای نور، صاحب امتیاز: شرکت سهامی آب منطقه­ای یزد.

زارع شاه آبادی ع ، الفتی س (1388) بررسی قنات‌ها، قلعه‌ها وآسیاب‌ها از دیدگاه جغرافیاییِ اکولوژیک (مطالعه موردی: گاریزات تفت)- فصلنامه پژوهشی جغرافیای انسانی – سال اول، شماره سوم، تابستان 88 : 38-27.

سمساریزدی ع ­ا (1383) تدوین تجربیات خبرگان قنات، چاپ اول، صاحب امتیاز: شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران.

شریفی ذ، ملکی نژاد ح، اختصاصی م ر ، نژادکورکی ف (1389) بررسی و اندازه­گیری کیفی آب زیرزمینی در دشت یزد- اردکان. چهارمین همایش تخصصی مهندسی محیط زیست.

صمدی بروجنی ح ، ابراهیمی  ع (1389) پیامدهای خشکسالی و راه‌های مقابله با آن (در استان چهارمحال ­و ­بختیاری). مرکز تحقیقات منابع آب (دانشگاه شهرکرد). شماره انتشار: 102-89.

لشنی زند م (1383) بررسی اقلیمی خشکسالی‌های ایران . پایان نامه دکترای جغرافیای طبیعی ،دانشگاه اصفهان.

نعیمی م و احقاقی ا (1381) بررسی و مدیریت خشکسالی در ایران. مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، شماره 48424.

Gibbs UWJ and Maher JV (1976) Rain all Deciles as Drought Indicators, Australia. Bureau of Meteorology, Bulletin No 48.

Guttman NB (1999) Accepting the standardized precipitation index: a calculation algorithm. Journal of the American Water Resources Association, 35: 311–322.

Hiscock KM, Rivet MO and Davison RM (2002) Sustainable Groundwater Development.Geological Society, London, UK, Special Publication 193: 1-14.

Keyantash J , Dracup JA (2002) The Quantification of Drought Indices. American Metrological Society 83 (8): 1167-1180.

Mckee TB, Doseken NG , J leist (1993) The relationship of drought frequency and duration to time scale. In Pros. 8th Conf. on Applid climatology, American Meteorogical Society, Massachusetts: 179-184.

Mckee TB, Doseken Nj , Kleist J (1995) Drought monitoring with multiple time scales. Preprints, 9th Conference, 15-20 January,Dallas TX: 233-236.

Mendicino G , Senatore A (2008) A Ground water resorce index (GRI) for drought monitoring and forecasting in a Mediterranean climate. J. of Hydrology 357: 282-302

Mishra AK , Singh VP (2010) A review of drought concepts. Journal of Hydrology 391: 202–216

Sonmez FK, Komuscu AU, Erkan A , Turgu E (2005) An analysis of spatial and temporal dimension of drought vulnerability in Turkey using the standardized precipitation index. Natural Hazards 35: 243-264.

Wilhite DA (1997) Responding to Drought: Common threads from the past, Vision for the future. Journal of the American Water Resources Association 33(5): 951-959.

Wilhite DA and Glantz MH (1985) Understanding the drought phenomenon: The role of definitions, Water International 10(3): 111-120.

Wu H , Hayes MJ (2001) An evaluation of the standardized precipitation index, the China index and statistical Z- Score. International Journal of Climatology 21: 741-758.